‘Je koopt geen rijbewijs – je leert om in leven te blijven’

Het theorie-examen van het CBR is al jaren onderwerp van discussie. Wat moet je nu eigenlijk kennen om te slagen? Het lijkt een simpele vraag (zie art 62 RR), maar het raakt aan een dieper probleem: We zijn vergeten wat het doel is van dat examen. Chris Verstappen, directeur-eigenaar van de uitgever van verkeersleermiddelen VERJO, schrijft in dit uitgebreide opiniestuk waar het volgens hem momenteel mis gaat.

Door Chris Verstappen - directeur VERJO, uitgever voor verkeers- en vervoersleermiddelen

Voor wie denkt: ‘het rijbewijs halen is wel erg duur’, – denk dan eens in levens, trauma’s, rouw. Verkeerseducatie is geen kostenpost – het is een investering in veiligheid van iedereen. Elke rijinstructeur ziet dagelijks hoe leerlingen (en hun ouders) het rijbewijs als een uitgave (kopen van een product) zien ipv een opleiding (betalen voor dienstverlening). Met het besturen van een voertuig heb je een potentiël moordwapen in handen. Besparen op de kosten breng levens in gevaar. Alleen al blikschade kost meer dan een goede opleiding. De emotionele schade bij een lichamelijk letsel van hen zelf derden is niet in geld uit te drukken, laat staan als het ongeval een dodelijke afloop heeft.
Het is tijd om het tij te keren. Gokken hoort in het casino, niet in het verkeer.

Veilig autorijden moet de norm zijn 

Het doel van de theorie is “veilig autorijden”. Het begrip “veilig autorijden” is duidelijk en compleet. Alles zit erin. Je moet je aan de spelregels houden dus de regels en het inzicht daarin echt kennen, want anders wordt het gevaarlijk – zelfs levensgevaarlijk. Toch zijn we bij de verkeerseducatie een zorgwekkende weg ingeslagen: Theorie wordt gezien als bijzaak (noodzakelijk kwaad), iets om “even te halen”, niet iets om te begrijpen. Dat leidt tot leerlingen die het papiertje op zak hebben, maar geen flauw idee hebben hoe ze zich werkelijk veilig horen te gedragen op de weg. 

Van leerproces naar kansspel: Hoe het theorie-examen zijn doel verliest

Het theorie-examen is verworden tot een memoriespelletje. Turbo-opleidingen, dagcursussen, trucjes en zelfs opzettelijke fraude worden door veel kandidaten niet als misstanden gezien, maar als slimme routes naar een rijbewijs. Waarom? Omdat ze werken.
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat puberbreinen ‘energie-efficiënt’ zijn. Jongeren zoeken van nature naar manieren om met zo min mogelijk moeite net voldoende resultaat te halen. En het huidige systeem faciliteert precies dat gedrag i.p.v. de leerling uit te dagen. Als je met een dagje ‘turbo-theorie’ kunt slagen zonder écht te leren, waarom zou je dan investeren in kennis?

Maar je koopt geen rijbewijs – je leert kennis, inzicht en vaardigheden om in leven te blijven. Je rijdt in een moordwapen. Maar dat besef is volledig verdwenen in een systeem waarin snelheid en gemak het hebben gewonnen van kwaliteit en veiligheid. Waarom leggen we zo de nadruk op tempo, terwijl het verkeer juist vraagt om inschatting, rust, overzicht en aanpassingsvermogen?

Het blauwe boek CBR (1985) met alle CBR vragen (openbare vragenbank). Snel afgeschaft toen uit wetenschappelijk onderzoek bleek dat het theorie-examen meer het werkgeheugen (korte termijn geheugen), test dan dat gecontroleerd wordt of gedegen theorie kennis aanwezig is. 

Vereenvoudiging en indicatorisme

Zodra iets verplicht wordt, treedt een bekend mechanisme in werking: Vereenvoudiging en indicatorisme. Het proces draait dan niet meer om inhoud, maar om vinkjes zetten. Voldoet het aan de minimale wettelijke eisen? Staat het op papier goed? Dan is het “in orde” – ongeacht of het in de praktijk werkt. Dat is precies wat we nu zien in de theorie. Alles lijkt volgens de regels te verlopen, maar het resultaat is schrijnend: Kandidaten die slagen zonder enige notie van verkeersregels en verkeersinzicht. De gevolgen merken WRM-instructeurs dagelijks in de lesauto met als resultaat veel extra rijlessen.

De kandidaat is geen klant – de samenleving is dat wel

In de huidige demand-economie draait alles om klanttevredenheid. Maar in het verkeer geldt een ander principe. De kandidaat is geen klant. De maatschappij is de klant – zij betaalt de prijs voor slecht opgeleide weggebruikers. Een leerling moet geen ‘tevreden consument’ zijn, maar een toekomstige leverancier van veilig autorijden. Dan pas mag de leerling klant worden bij het CBR en daarom zijn er examens, toelatingsexamens.

De turbo-leugen: Slagen zonder kennis

De “turbo-theorie” is niets anders dan een commerciële leugen. In één dag ‘slagen’ klinkt aantrekkelijk, maar het levert bestuurders op zonder kennis, zonder inzicht, zonder verantwoordelijkheid en zonder besef van de risico’s die zij vormen. Leerlingen slagen dankzij gokwerk en slimme trucs, terwijl serieuze leerlingen, die zijn opgeleid volgens wetenschappelijk onderbouwde methodes vaak buiten de boot vallen. Terwijl die in basis de inhoud gedegen kennen maar net één of twee (weet)foutjes te veel hebben.

En het gaat nog verder: Mensen zonder enige voorkennis van verkeersregels, voertuigtechniek of verkeersinzicht – en met amper taalvaardigheid op B1-niveau – kunnen in 5 uur slagen voor elk CBR theorie-examen, bijvoorbeeld examen vrachtautotechniek. Het is een farce. Niet omdat ze de lesstof begrijpen en later kunnen toepassen, maar omdat de handelaren (on)bewust de zwakke punten van het toetsmodel gebruiken om leerlingen zonder kennis te laten slagen.  Maar zonder vraag zou er geen aanbod en fraude zijn (puberbreinen zoeken altijd weg van minste inspanning).

Daar komt nog bij dat uit het principe van Ebbinghaus blijkt: 80% van wat je leert, ben je binnen 24 uur alweer vergeten als je het niet herhaalt of toepast. Een leerling die ‘s ochtends leert en ‘s middags slaagt, is ‘s avonds alweer vergeten waarom je bij naderen van een voorrangsweg een kruisende voetganger op de voorrangsweg geen voorrang moet geven. Weet nog hooguit het antwoord en dat is hij na een nachtje slapen ook vergeten. Op social media staat het vol met tiktok filmpjes over de gevolgen in het verkeer en de rijlessen. Hilarisch, absoluut niet.

Fraudebestrijding

Diverse vormen van fraude worden inmiddels stevig bestreden. Maar tegen welke prijs? Misschien moeten we eens te rade gaan bij koning Pyrrhus van Epirus. Hij won de slag, maar verloor zijn leger. Zijn overwinningen waren zo kostbaar dat ze nauwelijks winst opleverden – het werd een nederlaag in vermomming. Ook bij het CBR dreigt
de strijd tegen fraude een Pyrrusoverwinning te worden: Zoveel geld, tijd en energie wordt gestoken in beveiliging, ICT-systemen en controle, dat het de focus volledig afleidt van het werkelijke doel: Veilig autorijden.

Het CBR probeert van alles, (technische) beveiliging, digitale analyse, identiteitscontroles,  maar de wens van kandidaten om te slagen zonder iets te doen is zó groot, dat het systeem voortdurend onder druk staat. Een systeem dat gebouwd is op redelijkheid en integriteit, wordt misbruikt door gemakzucht, commercie en de illusie van succes zonder inspanning. Intussen wordt er maar gezeurd dat de kosten om je rijbewijs te halen ontploffen. Tja wie niet wil leren zal het minimale van de theorie moeten leren in de lesauto. Kost aardig wat extra rijlessen en maakt de kans van zakken op praktijkexamens groter. Terwijl er al ernstig tekort is aan examinatoren, examencapaciteit en goede WRM instructeurs. 

Als deze trend doorzet, betekent dit het einde van verkeerseducatie zoals die in bijna  honderd jaar weloverwogen is opgebouwd. Dit betekent ook einde rijschoolbranche en exameninstituten. Want als we doorgaan op deze weg, dan is de logische vraag: Waarom nemen we eigenlijk nog examens af? Als het toch alleen draait om slagen zonder leren, kunnen we net zo goed de rijbewijsloterij organiseren.

Het CBR, IBKI, de rijschoolbranche bestaan om samen met de overheid via de verkeerseducatie de verkeersveiligheid te waarborgen. Niet om de leerling (oeps… de klant) tevreden te houden. De leerling wil maar één ding: Dat rijbewijs. Maar wij moeten iets anders willen: Dat hij of zij veilig thuiskomt. Elke dag. Ook na het examen veilig blijft autorijden.

Een kans om het tij te keren

Het rapport-Roemer en het Nationaal leerplan B stellen terecht: We moeten de focus verleggen van examengericht naar opleidings-gestuurd model.  Maar dat proces vraagt tijd en wetswijzigingen. In de tussentijd moet de overheid nú handelen. Durf te innoveren en buiten de gebaande paden te denken. We moeten niet bang zijn, met noodoplossingen kunnen we snel de slagaderlijke bloeding “zonder kennis slagen” stelpen en de kosten verlagen.  Kern hierbij zijn 2 woorden : certificeren en handhaven. 

Doen wat binnen de huidige wetgeving al mogelijk is:

- Het breed toetsen van gedegen kennis (zie Regelement Rijbewijzen art 60a etc.)) en niet kijken naar of kennis relevant is. Wetgever en wetenschappers hebben gelijk en niet de wens van de leerling.
- Theorievragen stellen tijdens de praktijkexamens. Bijvoorbeeld “wat betekent dit bord?”.
- Bij theorie examens groot rijbewijs gebruik maken van de mogelijkheden die EU 2022/2561 annex I deel 5 biedt voor basiskwalificatie vrachtauto en bus (zelfde eisen als code95 nascholing) . Ligt dicht bij de geest van het Nationaal leerplan B.
- Eisen stellen aan opleiding vakbekwaamheid Eurovergunning (conform EG 1071/2009). Ook in geest van nationaal leerplan B.

Voer steekproefsgewijs mondelinge theorie-examens in

Een mondeling examen stelt de CBR examinator in staat om door te vragen, te verdiepen en uit te zoeken wat een kandidaat wél of juist níét begrijpt. De focus ligt op inzicht, niet op geluk.  Bij schriftelijke examens is dat heel anders: daar kun je met kansberekening en strategie ‘moeilijke’ onderwerpen ontwijken. Zeker als leerling ook gebruikt maakt van door fraude verkregen informatie. Je gokt een beetje, herkent wat trefwoorden of plaatjes en slaagt mogelijk zonder echt begrip. Volgens EU moet er een examen vorm gekozen worden die nagaat of de leerling de vereiste kennis heeft.  Dus…

Stel examens volledig willekeurig ad random samen met een grote, onafhankelijke  vragenbank. Per rijbewijs-categorie minimaal 2000 actieve unieke vragen per week. De uitgevers van kamer C KRV hebben hier al vaak hun medewerking voor aangeboden. Vragenbank openbaar maken is geen optie omdat we dan teruggaan naar tijd van het blauwe boek (wetenschappelijk bewezen dat openbare vragenbank niet werkt).

Alleen rijscholen mogen nog theorie-examens reserveren (max is het aantal 1e praktijkexamens per jaar x (100/slagingspercentage landelijk)). Opleiden is een serieus vak met kans op zakken en geen handelsproduct met slaaggarantie. De theorie is een integraal onderdeel van de praktijk en moet op juiste moment geleerd worden. De bulk van de theorie-examens wordt nu gereserveerd door bedrijven die geen of incidenteel enige praktijkexamens reserveren. Ook geven hier personen les die meestal niet in het bezit te zijn van een geldige WRM-pas.  Deze werkelijkheid staat haaks op het Nationaal leerplan B. Bij het Nationaal leerplan B zijn de theorie en de praktijk een Siamese tweeling.

Theorieles na 2 keer zakken theorie dan:

 - Minimaal 6 maanden wachttijd om rustig te studeren en dan pas weer theorie-examen (zie principe wachttijd na afgebroken rijexamen) of - Volg 12 uur theorieles bij een erkende rijschool met een WRM-gecertificeerde rijinstructeur en daarna de mogelijkheid om versneld theorie-examen aan te vragen.

Certificeren lesmateriaal op inhoud en didactiek (conform ISO methodiek)

Heroverweeg het toetsmodel zelf. Toetsmodellen zijn ooit ontworpen om een evenwichtige steekproef van de volledige lesstof te toetsen en niet om fraude te voorkomen. Maar zodra fraude optreedt, werkt het toetsmodel onbedoeld in het voordeel van de fraudeur:
hij weet immers wát er getoetst wordt en kan daar doelgericht op trainen/leren (of spieken), terwijl de eerlijke kandidaat moet beschikken over het totaalbeeld. Het gevolg? Het toetsmodel veroorzaakt onbewust een ongelijk speelveld.
Durf dus te kiezen voor kwaliteit boven klanttevredenheid. Niet voor wat werkt op papier, maar voor wat werkt op de weg en in de lesauto. Luister naar de vakmensen die dagelijks met de leerlingen bezig zijn. Durf deze ervaring te gebruiken.

Tijd voor moedige keuzes

Je koopt geen rijbewijs. Je leert de kennis, het inzicht en de vaardigheden om in leven te blijven en de expertise om andere weggebruikers veilig thuis te laten komen.  Laten we dit niet vergeten – en eindelijk gaan handelen, omdat het écht om mensenlevens gaat. Halen van rijbewijs is een voorrecht en geen recht.

Laten we daarom weer gaan opleiden in plaats van klaarstomen voor een gokspel. Dus de illusie loslaten dat een leerling met een ochtendje stampen of paar online vraagjes oefenen klaar is om veilig te kunnen autorijden. Zonder inspanning geen waardering voor verkeersveiligheid.

Als wij dit serieus gaan doen dan zullen de totale opleidingskosten per kandidaat fors dalen en zal Nederland weer tot de absolute top behoren qua verkeersveiligheid. Laten we beginnen en niet wachten op het Nationaal Leerplan.

‘Verkeerseducatie is geen kostenpost – het is een investering in veiligheid van iedereen’